Göbekli Tepe

Anadolu'da yeni kazılar, ilk uygarlık bilgilerini altüst ediyor

Çok önemli bulguların ortaya çıktığı Suriye sınırı yakınındaki Göbeklitepe neolitik yerleşkesinde, yapılar kapısızdı, yatak odasında cenaze törenleri yapılıyordu ve oturma odasında ceylan eti yeniyordu... ve ilk buğday da burada ortaya çıktı...

Herşey burada mı başlamış? Türkiye'nin derinliklerindeki, Suriye sınırına yakın bu çorak arazide İbrahim Peygamberin doğum yeri olan kutsal Urfa şehrinin uzakta göründüğü bu yer mi bütün kültürlerin kaynağı? Ev yapımının ve ekmek diliminin çıkış yeri burası olabilir mi?

İlk tarihlemelere göre bu enkaz kompleksi en azından 11.000 yaşında. O zamanların avcıları, nedeni şimdiye kadar açıklanamamış bir güç gösterisi ile kayalara metrelerce derinlikte katakomplar kazıp, işkence kazığına benzer sütunlar dikmişler.

İstanbul'daki Alman Arkeoloji Enstitüsü tarafından görevlendirilen Schmidt, tepeyi tarla olarak kullanan çiftçilerin zararlarını karşılayarak oradaki taş sütunları koruyabilmiş. Daha önce bu taşlar çiftçiler tarafından ya bir kenara atılıyor ya da tarla sürmede rahatsız ettikleri için çekiçlerle parçalanıyormuş.

11 bin yıl öncesi

Buradaki koca koca kalıntıların yaşı ise artık hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde kesinlik kazanmış durumda. Göbekli Tepe 'deki enkazın İsa'dan önce 10. binyıla değin uzanan bir geçmişi var. O zamanlar seramikten çanaklar ya da tekstil ürünleri henüz tarih sahnesine çıkmamıştı. Çiftçilik ve hayvancılık da daha bulunamamıştı.

Buna rağmen, malvarlığı ve mülkiyet tanımayan bu yatay hiyerarşili kabile toplumu, benzerini ancak firavunlar devrinde görebileceğimiz bir dağ mabedi inşa etmeyi başardı; Mezopotamya 'daki ilk şehirlerin kurulmasından 5.000 yıl, Stonehenge ve piramitlerin yapımından ise 7.000 yıl önce.

Onlarca kilo ağırlığında kuş kafaları çıkarttı kazı ekibi döküntülerden. 40 cm büyüklüğünde ve penisi sertleşmiş bir heykel tepeden çıkan başka bir kalıntıydı. Şimdilik, günyüzünü tekrar gören en büyük yapı en az 12 metre uzunluğunda. Tavan levhaları T şeklindeki dört ağır sütun tarafından taşınıyor. Duvarlar ise 1.4 metre kalınlıkta.

Görüşler değişiyor

Böyle büyüklükler ilkçağ tarihçilerini şaşkına çeviriyor. Nitekim bulunan tepe de dünya görüşlerinde bir devrim yarattı. Ev yapımının bulunmasını şimdiye kadar yerleşik çiftçilere atfetmişlerdi. Senaryoya göre milyonlarca yıl boyunca insanoğlu bir avcı olarak dolaşıp durmuş. İlk çiftçinin ortaya çıkıp "emlak" olgusunu oyuna sokmasıyla da "neolitik devrim" başlamış. Homo Sapiens böylece evcilleşmiş, tahıl yetiştirir ve hayvanlardan yararlanır olmuş.

Bu süreç İncil'de ilk günah olarak betimleniyor. Adem aydınlanmanın ağacından yiyor, cennetten kovuluyor ve çiftçi oluyor. Kabil (çiftçi) ve Habil (hayvan yetiştiricisi) arasındaki tartışmayı da birçok uzman, toprak uğrunda yapılmaya başlanan kavgaların bir anısı olarak yorumluyor.

Özellikle Jericho'nun çok kaba bir görüntüsü var. Buradaki insanlar daha İ.Ö. 9.000 yılında, dört metre yükseklikte bir savunma kulesi dikip yerleşimin çevresini, met dalgalarına engel olmak için bir duvarla çevirmişler. Bunun mimari bir eskiçağ rekoru olduğunu düşünürdü araştırmacılar.

Eski tez atılıyor

Ancak Jericho'da yaşayanlar herhalde sadece kopya çektiler. Son yıllarda arkeologlar 1.000 km daha kuzeyde, Fırat ve Dicle'nin yukarı kısımlarında, ev yapımının doğuş yeri olabilecek başka bir bölge keşfettiler.

Burada yaşayan ilkçağ insanları, anladığımız kadarıyla, çok yüksek teknik bilgi birikimine (know-how) sahiptiler. Türk arkeologlar Çayönü 'de dokuma bir bez - dünyanın ilk kumaş parçası - çıkarttılar topraktan. Suriye'nin kuzeyindeki Jerf el-Ahmar'da (İ.Ö. 9. binyıl) üzerlerine kazınmış piktogramlar bulunan larditler (yağlı taş) keşfedildi. Berlin'li arkeolog Hans Georg Gebel bu işaretleri bir tür ilkel yazı olarak yorumluyor.

Karşımıza ana av olarak çıkan hayvan ise hep ceylan oluyor. 10.000 yıl önce, Abu Hureira'da, hayvansal protein ihtiyacı "ceylanların abartılı sayılarda öldürülmesiyle karşılanıyordu" iddiasında bulunuyor ingiliz arkeolog Anthony Legge . Jericho'da da yığınla ceylan kemikleri bulunmuştu.

Çatalhöyük bilgisayarda

Karlsruhe'deki tasarım yüksek okulunda yapılan bilgisayar simülasyonları, gelişmenin bu neolitik metropolünü görsel olarak yeniden canlandırdı. Sokakları olmayan Çatalhöyük'ün evleri kutu gibi yanyana dizilmiş. İnsanlar ise merdivenleri tırmanarak, tavandaki bir açıklıktan basık ve rahatsız evlerine giriyorlarmış. Ortalama 25 metrekare olan her evin bir ocağı varmış. Ayrıca resimlerle süslenmiş duvarlara kerpiçten yapılma sığır kafaları asılıymış.

Odalarda ilkçağ insanın uyuduğu ilkel divanlar da mevcut. Kadınlar çocuklarıyla beraber büyük bir yatakta, erkek ise kenarda daha küçük bir yatakta uyuyordu. Yatakların hemen altında ise insan kemikleri bulundu. "Yataklar aynı zamanda mezar görevi de görüyordu." sonucuna varıyor Hodder.

Ancak bu mezara konmadan önce uzun bir tören yapılırdı. Bu pueblolarda ölenler, vücutların çürümesi ve akbabalar tarafından yenmesi için önce açık bir alana bırakılırdı. Daha sonra kalan kemikler değişik renklere - toprak sarısı, vermiyon, malakit, azürit - boyanarak yatakların altına gömülürdü.

Kafatasına ise özel bir ilgi gösteriliyordu. Ölenin yakınları kafayı gövdeden ayırdıktan sonra üzerini balçıkla kaplayarak kaybettikleri kişinin yüzünü modellemeye çalışırlardı. Göz çukuruna da midye kabuğu veya değerli bir taş konurdu.

Bütün bu ritüeller dinsel ikonografi'de tekrar karşımıza çıkıyor. Duvar resimlerine hakim olan tema "ölüm ve yok oluş" (Hodder): Akbabalar pençelerinde insan kafalarıyla kanatlanmış uçuyorlar.

Fakat insanlar bu küflü kışlalarda nasıl yaşayabiliyorlardı? Çatalhöyük'ün ışıksız kerpiç evlerine girmek "yeraltı dünyasına bir dalışa benziyor" diyor Hodder. Rahatsız olduğu başka konular da var: Bu şehirde ne bir kuyu ne de bir reis evi bulunamadı. &Bir başkanları, özel fonksiyonları olan elitleri yoktu" diye tahmin ediyor İngiliz uzman.

Yoksa et depoları mı?

Lidersiz bir şekilde, karanlık katakomplardan oluşan bu labirente sıkıştırılmış 10.000 insan - kazıcı Schmidt böyle anarşik ortamlara inanamıyor. Bu yüzden yukarı Mezopotamya'daki bu köylerin aslında hiç ev amaçlı yapılmadığını, içlerinde yığınla etin saklandığı depolar olduğunu tahmin ediyor.

Bu teori arkeolojik gerçeklere dayanıyor: İ.Ö. 10. - 7. binyıllar arasında kurulmuş, şimdiyse toprak altından çıkarılan ilkel köylerin insanları toptan ceylan katliamları yapardı. Koyun, at ve sığır gibi daha kolay yakalanan hayvanlar buzul çağının sonlarında o kadar azalmıştı ki artık besin kaynağı olmaktan çıkmışlardı.

Bundan dolayı Anadolu'nun taşdevri avcıları, bitmek tükenmek bilmeyen ceylan sürülerinin üstüne çullandılar. Kışları Suudi Arabistan'da otluyor, bahar gelince ise Toros dağlarına çekiliyorlardı.

İlkel avcılar bu iş için üç teknikten yararlanırlardı: Kurutmak, kızartmak ve tuzlamak . Peki bu tuzlanmış ceylan sürüleriyle ne yapılacaktı? Besin için her tarafta rakipler - vahşi hayvanlar, düşman klanlar - pusudaydı.

Schmidt'e göre, besini korumak için o zamanın insanları penceresiz kare odaları olan, ışık almaz ve serin, içinde etin kızartılabileceği bir ateş yeri olan taştan depolar inşa ettiler.

En azından Göbekli Tepe'nin hiçbir zaman taş devri meskeni olarak kullanılmadığı artık kesin. Şimdiye kadar açığa çıkarılan yapıların mimarisi fazlasıyla abartılı. Buna ek olarak tepenin uzağında yakınında bir su kaynağı bulunmuyor.

Görünen o ki, bu işte de Göbekli Tepe'nin süper taşoymacıları öncülük etmişler. Geniş çaplı bir çalışma sonucunda Norveç'li moleküler biyolog Manfred Heun belki de en önemli kültür bitkisi olan ve yüzlerce genetik varyasyonu bulunan buğdayın atasının ilk olarak nerede yetiştiğini gen karşılaştırmaları ile tespit etti: Arkeolog Schmidt'in taş hazineler çıkarttığı aynı tepenin eteğinde!